نمایش نخست فیلم «آهنگ سیما» نهم اکتوبر در تورنتو برگزار گردید. این فیلم با کارگردانی رویا سادات*، فیلمساز شناختهشدهٔ اهل افغانستان با عنوان «آهنگ سیما» Sima’s Song در جشنواره بینالمللی فیلم جنوب آسیا در تورنتو IFFSA Toronto 2025 برندهٔ جایزهٔ اصلی شد.
جشنوارهٔ IFFSA بزرگترین رویداد سینمای جنوب آسیا در امریکای شمالی است که امسال میزبان بیش از صد فیلم از سراسر منطقه بود.
این فیلم در ادامهٔ مسیر کاری سادات در تمرکز بر سرگذشت زنان افغانستان ساخته شده و بازتابی از دههها تاریخ پرآشوب افغانستان از دههٔ هفتاد میلادی تا امروز است.
«آهنگ سیما» پیشتر در جشنوارههای بوسان، سانسباستین و توکیو نیز نمایش یافته و در بوسان جایزهٔ Taicca Award را دریافت کرده بود.
دوستی و ایدیولوژی در سالهای آغازین بحران
روایت فیلم در سال ۱۹۷۸ در آستانهٔ کودتای ثور و ورود ارتش شوروی به افغانستان شکل میگیرد. داستان فیلم ماجرای دو دختر جوان است از دو طبقه و باور متفاوت: ثریا دختری کمونیست و پرشور از خانوادهای مرفه و سیما مسلمان سنتگرا از طبقهٔ متوسط. قتل برادر سیما بهدست نیروهای وابسته به حزب کمونیست، دوستی آنها را به جدال بدل میکند. سیما به پاکستان میگریزد و به مجاهدین میپیوندد، در حالیکه ثریا در ساختار حزب رشد میکند.
تقاطع دوبارهٔ این دو زن در زندان، زمینهای میشود برای طرح پرسش اصلی فیلم: آیا دوستی و انسانیت میتواند بر شکافهای ایدیولوژیک و سیاسی چیره شود؟
عزیز دلدار، نویسنده و بازیگر این فیلم در پاسخ به سوال من دربارهٔ مضمون اثر میگوید: «پنجاه سال گذشتهٔ ما پر از جنگهای نیابتی و مداخله کشورهای گوناگون بوده است. این دوره، آغاز بدبختی افغانستان است. خواست ما این بود که مردم، تاریخ خود را از زاویه دیگری ببینند. اگر آن دوران را درست تحلیل میکردیم، شاید رویدادهای بعدی تکرار نمیشد.»
دلدار تاکید میکند که فیلم، گذشته را نه برای بازسازی نوستالژیک، بل برای فهم اکنون بازمیگرداند: «افغانستان کشوریست که تاریخ را از نگاه حاکمان دیده است. ما کوشیدیم روایت را به چشم زنان و قربانیان جنگ برگردانیم.»
این بازیگر سینما میافزاید: «ما همیشه تاریخ را از زبان مردان شنیدهایم. اینبار خواستیم ببینیم زن افغان در همان دوران چه میدید و چه تصمیمی میگرفت.»
تیم بینالمللی و ترکیب تولید
«آهنگ سیما» در شهر آتن، پایتخت یونان ثبت شده است. کارگردانی فیلم را رویا سادات برعهده دارد و فیلمنامه را او همراه با فرناندو راسی، رولوف مینِبو و عزیز دلدار نوشته است. تهیهکنندگان اثر عبارتاند از آلبا سوتورا، فرانک هووه، ماوا ساوینیَن، فردریک کوروز و خانه فیلم رویا. در نقشهای اصلی لینا علم، مژده جمالزاده و نیلوفر کوخانی بازی کردهاند. فیلمبرداری توسط تون پیترز انجام شده و موسیقی متن را زاوی فونت ساخته است. ترکیب این گروه، اثر را در سطح حرفهای سینمای مستقل اروپا قرار داده است.
خوانشی زنانه از تاریخ سیاسی
«آهنگ سیما» ادامهٔ رویکرد رویا سادات به بازنمایی زنان در بستر سیاست و یک خشونت تاریخی است. او برخلاف روایتهای رایج که زنان را در حاشیهٔ جنگ نشان میدهند، تاریخ را از منظر تجربهٔ آنان بازگو میکند؛ تجربهای میان عشق، ایدیولوژی و زخم.
منتقدان در نمایش بوسان، «آهنگ سیما» را اثری «تاریخنگارانه و انسانی» توصیف کردهاند که توانسته، گذشتهٔ سیاسی کشور را در قالبی دراماتیک و قابل فهم جهانی بازسازی کند.
اما در کنار شرایط کنونی افغانستان و حذف زنان از عرصهٔ عمومی، این پرسش همچنان مطرح میشود که سینما در بیرون از مرزها تا چه حد میتواند صدای زنان افغانستان را نمایندگی کند؟ آیا این صدا در جهان شنیده میشود یا در سطح جشنوارهها باقی میماند؟
آقای دلدار با اشاره به اینکه سینما یک رسانهٔ بینالمللی است و زبانی برای همه مردم دنیا، میافزاید: «جشنوارهها نیز پلاتفرمیاند برای ارزشگذاری آثار هنری و فیلمهای سینمایی. در این جشنوارهها هنرمندان و فیلمسازان از سراسر جهان گرد هم میآیند، با روایتهای یکدیگر آشنا میشوند و همینطور، جشنوارهها میتوانند آثار هنری را با مخاطبان بیشتر آشنا بسازند، فیلمها تحلیل، نقد و بررسی میشود و کارشناسان و منتقدان دیدگاههای خود را ارایه میکنند. از این رو چنین آثاری نمیتواند در سطح یک صدا باقی بماند.
اما از نگاه فرهنگی اهمیت چنین آثاری در چیست و در کنار تثبیت چهره روشن از سینمای افغانستان، چه نقشی میتواند بر وضعیت اجتماعی امروز ما داشته باشد؟
برخی آگاهان امور بدین باورند که این فیلم تداوم همان هشدارهایی است که سادات در آثار پیشیناش، مانند «نامهای به رییسجمهور» و «سریال خط سوم» داده بود؛ هشدار نسبت به یک فروپاشی اجتماعی و حذف زنان از حوزهٔ عمومی.
رضا محمدی، شاعر و نویسندهٔ افغانستان مقیم لندن، نقش چنین فیلمهایی را در تثبیت چهرهٔ سینمای افغانستان چنین توصیف میکند: «آثار دیگر رویا سادات مانند «نامهای به رییسجمهور» و «خط سوم»، هشدارهایی جدی دربارهٔ اضمحلال جامعهٔ ما بودند. هرچند هنوز فیلم تازهاش را ندیدهام، اما تجربه فیلمهای قبلی او نشان داده که ذوق و درک او عالی است؛ چون او از معدود کسانی است که سینما را به مثابه اندیشه به کار میگیرد، نه صرفا ابزار روایت.»
و در نهایت، با اطمینان میتوان گفت که اثر سینمایی جدید رویا سادات، دور از تکرار شعارهای سیاسی، تاریخ را از نگاه زنانی روایت میکند که هم قربانیاند و هم ناظر. و در زمانی که سینما در کشور ما کاملا خاموش است، چنین آثاری خود گواهی میدهد بر اینکه سینمای افغانستان، توانسته راه خود را در بیرون از مرزها برود و برای مخاطب جهانی هم سخنی داشته باشد.
«*رویا سادات، متولد کابل/افغانستان در سال ۱۹۸۱، از بنیانگذاران خانه فیلم رویا و جشنواره بینالمللی فیلم زنان هرات است. او به خاطر فعالیتهایش در دفاع از حقوق زنان، «مدال ملالی» و «جایزه بینالمللی زنان شجاع» را دریافت کرد. فیلم او، «نامهای به رییسجمهور» در سال ۲۰۱۷، برای جشنوارههای پالم اسپرینگز/آمریکا و بوسان/کوریای جنوبی و دیگر جشنوارهها انتخاب شد و جایزه «وان فیوچر» را در جشنواره بینالمللی فیلم مونیخ و جایزه تماشاگران را در جشنواره بینالمللی فیلم سینمای آسیا وسول در فرانسه از آن خود کرد. فیلم دوم او، «آهنگ سیما»، جایزه TAICCA را در بازار پروژههای آسیایی جشنواره بینالمللی فیلم بوسان دریافت کرد.»
