گفتههای اخیر ندا محمد ندیم، سرپرست وزارت تحصیلات عالی گروه طالبان، بار دیگر بحثهای جدی پیرامون رویکرد این گروه نسبت به تنوع مذهبی و حقوق اقلیتها در افغانستان را به صدر توجهات کشانده است. در ویدیویی که در این اواخر از سخنرانی وی منتشر شده، او با صراحتی کمسابقه، موجودیت مذاهب دیگر در افغانستان را نه یک واقعیت تاریخی؛ بل تهدیدی علیه نظام حاکم قلمداد کرده است.
سخنان ندا محمد ندیم در این ویدیو، منعکسکننده نگاهی تقلیلگرایانه به هویت ملی افغانستان است. او در بخشی از این سخنرانی، عامل وحدت و «کامیابی» را در انحصار مذهبی جستجو کرده و مدعی میشود: «سرّ کامیابی افغانستان در همین است که افغانستان کلّش بر یک مذهب است که مذهب حنفی است.»
این اظهارات در حالی مطرح میشود که تاریخ افغانستان همواره گواه حضور و مشارکت پیروان مذاهب مختلف؛ از جمله شیعیان (دوازدهامامی و اسماعیلی) و سایر گروههای مذهبی در حیات اجتماعی و سیاسی این کشور بوده است. با این حال وزیر تحصیلات عالی طالبان، نه تنها این سابقه تاریخی را نادیده میگیرد؛ بل هرگونه فعالیت یا ابراز هویت مذهبی خارج از دایرهٔ تعریفشده توسط گروه طالبان را نوعی «انحراف» میخواند: «خواهش ما همین است که در نظام ما و در ملت مسلمان ما، مردم کوشش نکنند که ملت افغانستان را به یک طرف دیگر سوق بکنند که مذهب فلان است و مذهب فلان است.»
وی در پایان این بخش از سخنان خود، از ادبیات تهدیدآمیز برای برخورد با کسانی که در پی حفظ یا ترویج تنوع مذهبی هستند، استفاده کرده و میافزاید: «نه اجازه میدهیم و نه به این خوش میشویم؛ شاید امارت اسلامی در برابر همین مردمی که همینقسم حرکات دارند، [تصمیم] محکم بگیرد.»
تحلیلگران حوزهٔ حقوق بشر معتقدند اتخاذ چنین مواضعی از سوی یک مقام رسمی در حاکمیت گروه طالبان، پیامدهای نگرانکنندهای برای ثبات و همبستگی ملی دارد.
نقض حقوق شهروندی و آزادی مذهبی: سخنان وزیر تحصیلات عالی، فراتر از یک دیدگاه تیولوژیک، به مثابه یک دستورالعمل اجرایی برای محدودسازی فضای فعالیت اقلیتهای مذهبی است. در نظامی که حق آموزش، قضاوت و زیست اجتماعی شهروندان منوط به پذیرش قرائت واحد مورد نظر یک گروه مشخص از دین باشد، گروههای مذهبی دیگر عملا به شهروندان درجه دو تبدیل میشوند.
تضعیف انسجام ملی: افغانستان همواره با «تکثر» شناخته شده است. تلاش برای یکسانسازی مذهبی به جای مدیریت تنوع، نه تنها شکافهای اجتماعی را عمیقتر میکند، بل بستری برای رادیکالیزه شدن و افزایش ناامنی فراهم میآورد.
و پیامدهای آموزشی: با توجه به سمت رسمی گوینده (وزیر تحصیلات عالی)، این سخنان زنگ خطری برای نهادهای آکادمیک است. حذف فقه جعفری و سایر دیدگاههای فقهی از متون درسی دانشگاهها، به معنای خروج نظام آموزشی از مدار «دانشمحوری» و تبدیل آن به ابزاری برای ترویج ایدیولوژی خالصگرایانه است.
باید گفت که سخنان ندا محمد ندیم در ویدیوی منتشرشده، پرده از نگاهی برمیدارد که در آن جایی برای «دیگری» وجود ندارد. این رویکرد، در تناقض آشکار با شعارهای اولیه این گروه مبنی بر تشکیل «حکومت فراگیر» قرار دارد. در نبود سازوکارهای دموکراتیک و نهادهای ناظر، چنین اظهاراتی میتواند به مثابه چراغ سبزی برای برخورد سیستماتیک و محدودیتهای بیشتر علیه اقلیتهای مذهبی تعبیر شود؛ روندی که در نهایت میتواند به انزوای داخلی و خروج نخبگان از کشور منجر شده و چشمانداز صلح پایدار در افغانستان را بیش از پیش تیره و تار سازد.
فرشته باختری
