بازار جهانی نفت با گسترش جنگ میان آمریکا، اسراییل و ایران وارد مرحلهای از اضطراب کمسابقه شده است. بهای نفت برنت در نخستین واکنش به حملات گستردهٔ اخیر، ۱۳درصد جهش کرد و از مرز ۸۲دالر در هر بشکه گذشت؛ بزرگترین افزایش طی چهار سال گذشته. هرچند قیمت اندکی عقب نشست، اما فضای بازار نشان میدهد که نگرانی اصلی تازه آغاز شده است.
به گزارش مجله بریتانیایی The Economist، اگر دامنهٔ درگیریها به زیرساختهای انرژی خلیج فارس کشیده شود یا عبور نفتکشها از Strait of Hormuz مختل گردد، قیمت نفت میتواند به حدود ۱۰۰ دالر در هر بشکه برسد؛ رقمی که به معنای بازگشت تورم انرژی به اقتصاد جهانی است.
تنها چند ماه پیش، بسیاری از تحلیلگران انتظار داشتند افزایش عرضه در خلیج فارس و رشد نهچندان پرشتاب تقاضا، بازار را با مازاد قابل توجهی روبهرو کند. حتا International Energy Agency پیشبینی کرده بود که در سال ۲۰۲۶ روزانه ۳.۷میلیون بشکه مازاد عرضه وجود خواهد داشت.
اما تحولهای ژیوپولیتیک مسیر را تغییر داد. تنشهای فزاینده در منطقه، همراه با تحریمهای سختتر غرب علیه ایران، قیمتها را از ابتدای سال جاری حدود ۲۰درصد بالا برده است. به گفته کارشناسان، بازار پیش از حملات اخیر نیز «گرانتر از واقعیت بنیادین عرضه و تقاضا» معامله میشد؛ یعنی ریسک سیاسی از قبل در قیمتها لحاظ شده بود.
تنگهای که اقتصاد جهان به آن وابسته است
روزانه حدود ۱۵میلیون بشکه نفت و نزدیک به یکسوم تجارت دریایی جهان از تنگه هرمز عبور میکند. این گذرگاه باریک، حلقه اتصال تولیدکنندگان بزرگ خلیج فارس به بازارهای آسیایی و اروپایی است.
در روزهای اخیر نشانههای خطر افزایش یافته است:
برخی نفتکشها مسیر خود را تغییر دادهاند.
نرخ بیمه کشتیها جهش کرده است.
گزارشهایی از اختلال در سیستمهای ناوبری منتشر شده است.
هرچند ایران رسما از بستن کامل تنگه سخن نگفته، اما هشدارهای نظامی و رزمایشها، بازار را نگران کرده است. حتا ناامن شدن نسبی این مسیر میتواند هزینه حملونقل را بهطور قابل توجهی افزایش دهد.
زیرساختهای انرژی در تیررس
گزارشها حاکی است که برخی تأسیسات نفتی و گازی در عربستان سعودی، قطر و دیگر کشورهای منطقه هدف حمله قرار گرفته یا به حالت تعلیق درآمدهاند. تحلیل اکونومیست یادآور میشود که بسیاری از میادین نفتی بزرگ خلیج فارس در برد موشکها و پهپادهای ایران قرار دارند و دفاع کامل از آنها دشوار است. با این حال، حملهٔ گسترده به تأسیسات نفتی همسایگان میتواند واکنش متقابل شدیدتری را در پی داشته باشد و دامنهٔ جنگ را گسترش دهد.
دو مسیر متفاوت پیشرو
تحلیل این نشریه آیندهٔ بازار را وابسته به سرنوشت سیاسی ایران میداند: اگر تغییرات سیاسی در ایران به کاهش تنشهای منطقهای و رفع تحریمها بینجامد، صادرات نفت این کشور میتواند افزایش یابد و همراه با کاهش ریسک ژیوپولیتیک، قیمتها را پایین بیاورد. اما اگر ساختار فعلی قدرت پابرجا بماند و بیثباتی ادامه یابد، یک «حق بیمه ریسک» دایمی ۸ تا ۱۲دالری میتواند به قیمت هر بشکه نفت افزوده شود. در سناریوی دوم، ناامنی در خلیج فارس به بخشی از معادلهٔ پایدار قیمتگذاری نفت تبدیل خواهد شد.
پیامدها برای کشورهای آسیبپذیر
افزایش قیمت نفت بهطور مستقیم به رشد قیمت سوخت و حملونقل میانجامد و موج تازهای از تورم وارد اقتصاد جهانی میکند. در کشورهایی که وابستگی شدید به واردات انرژی دارند؛ از جمله بسیاری از اقتصادهای در حال توسعه، این روند میتواند فشار بر بودجه خانوارها را افزایش دهد.
برای افغانستان که بخش بزرگی از نیاز سوختی خود را وارد میکند، افزایش قیمت جهانی نفت به معنای رشد هزینهٔ حملونقل، بالا رفتن قیمت مواد غذایی و تشدید فشار بیشتر بر اقشار کمدرآمد خواهد بود؛ خصوصا با توجه بر نزاعهای اخیر میان پاکستان و حکومت گروه طالبان.
اقتصاد جهانی در انتظار پاسخ
آنچه اکنون بازار نفت را هدایت میکند نه صرفا میزان تولید و مصرف، بل سطح ریسک ژیوپولیتیک است. تا زمانی که سرنوشت درگیریها، امنیت تنگهٔ هرمز و آینده سیاسی ایران روشن نشود، بازار در وضعیت شکننده باقی خواهد ماند.
اگر بحران مهار نشود، جهان ممکن است با بزرگترین شوک نفتی سالهای اخیر روبهرو شود؛ شوکی که پیامدهای آن فراتر از خلیج فارس خواهد رفت و از تانک تیلهای آمریکا تا بازارهای فقیرترین کشورها احساس خواهد شد.
