راه مدنیت: یورگن هابرماس، فیلسوفی که بیش از هر متفکر دیگری هویت دموکراتیک و خردگرای آلمان پس از جنگ را ترسیم کرد، در سن ۹۶سالگی درگذشت. مجلهٔ معتبر اشپیگل در گزارشی تحلیلی بلند به قلم «توبیاس راپ» که در تاریخ ۱۴ مارچ ۲۰۲۶ منتشر شد، به بررسی میراث و روزهای پایانی زندگی این متفکر بزرگ پرداخته است.
فیلسوفی که از گفتگو بازماند
گزارش اشپیگل با روایتی از تلاشهای ناکام این مجله برای مصاحبه با هابرماس آغاز میشود. این نشریه فاش میکند که بیش از دو سال تلاش کرد تا او را به نوشتن جستاری درباره «پیامدهای سیاسی جنگهای بزرگ» و «میلیتاریزه شدن سیاست آلمان» متقاعد کند، اما این تلاشها بیثمر ماند.
اشپیگل میافزاید: «هرگز دقیقا مشخص نشد چرا هابرماس نخواست گفتگو کند… او که دههها برای اشپیگل و دیگر رسانههای بزرگ مینوشت، در نهایت در سکوت فرو رفت.»
پایان یک عصر طلایی
نویسنده اشپیگل تاکید میکند که مرگ هابرماس فراتر از فقدان یک فرد، به معنای پایان یک اپیزود بزرگ تاریخی است؛ یعنی «عصر جمهوری قدیم آلمان فدرال.»
در این گزارش آمده است: «هابرماس در خانهاش در اشتارنبرگِ باواریا، در بنایی که خود نمادی از مدرنیسم آلمان فدرال بود، تنها شده بود.» این گزارش فاش میکند که فیلسوف بزرگ در دو سال اخیر، پس از مرگ دخترش «ربکا» و همسرش «اوته»، با احساس فروپاشی دستاوردهای زندگیاش دستوپنجه نرم میکرد.
سرخوردگی از جهان در حال فروپاشی
یکی از بخشهای کلیدی گزارش اشپیگل، نقل قولی از هابرماس به مورخ شهیر، «فیلیپ فلش» است. او با مشاهده وضعیت جهان ابراز داشته بود که هر آنچه در طول زندگی برایش جنگیده، «گام به گام در حال گم شدن است.»
نویسنده اشپیگل خاطرنشان میکند: «او از واکنشهای تند در فضای مجازی نسبت به آخرین متنهایش درباره جنگ اوکراین و غزه، آزرده بود. دنیای جدیدِ خشم و پوپولیسم با منطق گفتگومحور او سازگار نبود.»
میراث: «قدرت رهاییبخش کلمه»
اشپیگل با بازخوانی مفاهیم کلیدی هابرماس نظیر «میهنپرستی قانون اساسی» و «گفتگوی عاری از سلطه»، او را “اندیشمند موفقیت” مینامد.
در بخش دیگری از این گزارش آمده است: «پروژه او دفاع از مدرنیته بود؛ یعنی شکلی از زندگی که در آن انسانها خود تصمیم میگیرند چگونه زندگی کنند… او معتقد بود که قدرت رهاییبخش کلمه تنها در شرایط برابری و شناسایی متقابل شکوفا میشود.»
سخن پایانی: درسی برای آینده
گزارش اشپیگل با این نگاه به پایان میرسد که تاریخ ۸۰ سالهٔ آلمان یک «درس برای جهان» است و هابرماس راوی اصلی این درس بود: «چگونه کشوری که یکی از بزرگترین جنایات بشری را مرتکب شده، میتواند از سایه آن خارج شود؟… جوامعی که به پیشرفت و گفتگو باور دارند، دوباره به کتابهای یورگن هابرماس رجوع خواهند کرد.»
منبع: مجله اشپیگل (Der Spiegel)، ۱۴ مارچ ۲۰۲۶. منبع اصلی:
https://www.spiegel.de/kultur/juergen-habermas-ist-tot-niemand-verstand-die-bundesrepublik-wie-er-nachruf-a-b6b55c21-ce48-4238-b041-def760073243?sara_ref=re-so-x-rss#ref=rss
