در آستانهٔ پنجمین سالگرد حاکمیت دوبارهٔ طالبان بر افغانستان، نهاد حمایتکنندهٔ رسانههای آزاد افغانستان (نی) با نشر گزارشی تکاندهنده، وضعیت آزادی بیان و خبرنگاران را در این کشور «بحرانی»، «خفقانآور» و بهمثابه «گورستان آزادی بیان» توصیف کرده است.
بر اساس این گزارش جامع، افغانستان که در دوران جمهوریت یکی از روشنترین کارنامهها را در عرصهٔ آزادی رسانهها در منطقه داشت، امروز به زندانی بزرگ و مخوف برای کارمندان رسانهای بدل شده است.
ارقام تکاندهنده از خشونت و سرکوب
در پنج سال گذشته، بیش از ۷۰۰ مورد خشونت علیه خبرنگاران و کارمندان رسانهای ثبت شده که نشان میدهد از هر سه خبرنگار، دستکم یک نفر قربانی خشونت مستقیم شده است.
سلب آزادی و بازداشتهای خودسرانه: حدود ۴۰۰ مورد از مجموع خشونتها شامل بازداشتهای طولانیمدت و کوتاهمدت فعالان رسانهای و نهادهای مدافع آزادی بیان بوده است. طالبان بهطور میانگین هر ۹روز دو خبرنگار را بازداشت کردهاند که مدت حبس آنان از چند ساعت تا بیش از یک سال متغیر بوده است.
شکنجههای غیرانسانی در بازداشتگاهها: خبرنگاران آزادشده از زندانهای طالبان (از جمله ریاست ۴۰ در کابل و بازداشتگاههای استخبارات در ولایات) از شکنجههای هولناک و غیرانسانی روایت کردهاند؛ وضعیتی که به گفتهٔ قربانیان، آنان را تا مرز آرزوی مرگ کشانده و اختلالات روانی عمیق و کابوسهای شبانه را برای ماهها و سالها به همراه داشته است.
ضربوشتم در خط مقدم خبر: حدود ۳۰۰ تن از خبرنگاران در حین انجام وظیفه، چه در دفاتر و چه در جادهها، مورد ضربوشتم شدید افراد طالبان قرار گرفته و دچار شکستگی استخوان، آسیبهای مغزی و جراحات شدید شدهاند.
قربانیان جانی: دستکم ۶ خبرنگار و کارمند رسانهای طی این مدت جان خود را از دست دادهاند که در پشت این قتلها، طالبان و گروه داعش قرار داشتهاند. شمار دیگری از خبرنگاران نیز ناپدید شدهاند.
فروپاشی حضور زنان در عرصهٔ رسانه
یکی از غمانگیزترین ابعاد حاکمیت طالبان بر رسانهها، حذف تدریجی و سیستماتیک زنان است. آمارها نشان میدهد که از حدود ۱,۸۰۰ زن رسانهکار در دوران جمهوریت، اکنون کمتر از ۱۰۰ زن در سراسر کشور فعالیت میکنند. زنان باقیمانده نیز تحت شدیدترین محدودیتها قرار دارند: هیچ زنی در سطوح مدیریتی رسانهها حضور ندارد. حضور زنان عمدتا به عنوان گوینده و خبرخوان در رادیو و تلویزیون محدود شده و از آنان استفادهٔ ابزاری میشود. بسیاری از زنان مجبور به کار از خانههایشان شدهاند و در دفاتر رسانهای نیز محل کار آنان بهکل از همکاران مرد جداست.
بحران بیکاری و فروپاشی اقتصادی رسانهها
بیکاری گسترده، بزرگترین چالش پیشاروی خانوادهٔ بزرگ رسانهای افغانستان است. در حال حاضر، حدود ۵,۰۰۰ کارمند رسانهای پیشین بیکار هستند. بستهشدن صدها رسانه، کاهش شدید درآمدهای تبلیغاتی و فشارهای جنسیتی از دلایل عمدهٔ این بحران است. طبق گزارش «نی»، حدود ۶۰درصد از ۵۰۰ رسانه دوران جمهوریت کاملا از فعالیت بازماندهاند.
سانسور آهنین و نبود چارچوب حقوقی
رسانههای امروز افغانستان، اعم از دولتی و خصوصی، در چنبرهٔ کنترل شدید استخباراتی و وزارت اطلاعات و فرهنگ طالبان قرار دارند. هیچ رسانهای اجازهٔ نشر محتوا بدون هماهنگی و سانسور طالبان را ندارد. پوشش اخبار مربوط به مناطق جنگی و گروههای مخالف کاملا ممنوع است. هیچ قانون مدنی مشخصی برای حمایت از رسانهها وجود ندارد و طالبان با بیش از ۲۵ حکم سراسری و دهها فرمان محلی، رسانهها را مدیریت و تهدید به لغو جواز میکنند.
چشمانداز تاریک
نهاد «نی» در گزارش خود هشدار داده که با استمرار این روند، نهتنها اثری از ارزشهای دموکراتیک و آزادی بیان در افغانستان باقی نمانده؛ بل صدا و اطلاعرسانی آزاد در این کشور به خاموشی مطلق گراییده است. آنچه امروز در افغانستان به چشم میخورد، بقایای ارزش شکستهشدهای است که روزی مایهٔ مباهات ملت افغانستان بود.
منیژه کابلی
