مجیب مهرداد، شاعر و روزنامهنگار اهل افغانستان در تازهترین یادداشت خود به یکی از مناقشهبرانگیزترین مباحث زبانشناسیتاریخی در میان فارسیزبانان پرداخته است؛ بحث نامگذاری و خاستگاه زبان فارسی.
او با اتکا به مطالعات شخصی خود، هم در منابع فارسی و هم انگلیسی تاکید میکند که در این زمینه باید با احتیاط سخن گفت؛ زیرا حقایق تاریخی لزوما با برداشتهای رایج یکسان نیستند.
به گفته مهرداد: «من در هر سه کشور افغانستان، ایران و تاجیکستان این زبان را فارسی مینامم، زیرا شواهد تاریخی در ادبیات فارسی این نام را تایید میکند و حتا در گفتار عامیانه نیز واژه فارسیوان رواج دارد. با این حال، دری نیز نام قدیمی این زبان است و صفت خواندن آن بهعنوان گونهای جدا یا شاخهای مستقل با حقایق تاریخی همخوانی ندارد.»
مهرداد میافزاید، شواهد موجود نشان میدهد که حتا پیش از شکلگیری فارسی نو در خراسان بر اساس اسناد به جا مانده از متون نظم و نثر، نام «دری» بهعنوان زبان مداین و مردم خراسان شناخته میشده است. این زبان، زبان رسمی دربار ساسانی و در عین حال زبان مردم خراسان بود و بهصورت موازی با «پارسی» و «پهلوی» به کار میرفت.
به اذعان وی، این نگاه در تضاد با نظریهای است که خاستگاه فارسی را غرب فلات ایران میداند. بر پایه این نظریه که پژوهشگرانی چون ریچارد فرای و گیلبرت لازارد مطرح کردهاند، پس از فروپاشی حکومت ساسانی، گروههایی از اعیان و اشراف ساسانی به خراسان مهاجرت کردند و زبان خود را به این منطقه آوردند؛ یا آنکه لشکریان فارسیزبان در خدمت سپاه عرب، زبان فارسی را به خراسان منتقل کردند. در برابر این رویکرد، پژوهشگرانی همچون ذبیحالله صفا، ملکالشعرای بهار، پرویز ناتل خانلری و استاد یمین، خاستگاه فارسی نو را خود خراسان میدانند.
مهرداد در تایید این نظر یادآور میشود که در آثار بسیاری از شاعران بزرگ فارسی، واژه «دری» به صورت مستقل بهکار رفته است.
او همچنین به مواردی اشاره میکند که در آنها ترکیب «فارسی دری» آمده است. با این حال، به باور وی، این ترکیب لزوما رابطه صفت و موصوف ندارد، بل ممکن است صرفا آمیزهای از دو نام رایج برای یک زبان باشد که به صورت یک اسم مرکب ثبت شده است. بحث درباره خاستگاه زبان فارسی از دیرباز تا امروز میان خاورشناسان و ایرانشناسان ادامه داشته است.
در نهایت، مهرداد یادآوری میکند که تاکنون سخن قطعی و نهایی در این زمینه گفته نشده و این عدم قطعیت علمی ایجاب میکند که پژوهشگران در بیان نظریات خود جانب احتیاط را رعایت کنند.
فرزاد حسینی
