بازداشت دین‌محمد جاوید؛ نگرانی‌ها از سرنوشت یک استاد دانشگاه در پی سکوت طالبان
از سوی دیگر، با توجه به ادعای منابع محلی درباره ارتباط بازداشت آقای جاوید با سخنان او در مورد وضعیت شیعیان و مکان‌های مذهبی، دو حق دیگر نیز در این پرونده اهمیت پیدا می‌کند: آزادی بیان و آزادی مذهب
دین‌محمد جاوید، نویسنده، پژوهشگر و استاد دانشگاه، بنا بر گزارش منابع محلی از سوی نیروهای استخبارات طالبان در کابل بازداشت شده است. در حالی که خانوادهٔ او به دلیل نگرانی‌های امنیتی تا کنون حاضر به گفتگو نشده‌اند، تلاش‌ها برای دریافت توضیح از مسوولان طالبان نیز تاکنون بی‌نتیجه مانده است.
از سوی دیگر، بازداشت این استاد دانشگاه با واکنش و نگرانی شماری از چهره‌های فرهنگی، علمی و اجتماعی افغانستان روبه‌رو شده است. فعالان فرهنگی با ابراز نگرانی از وضعیت او، خواستار روشن‌شدن دلایل بازداشت و آزادی فوری‌اش شده‌اند؛ اما تاکنون اطلاعات رسمی و مستقلی دربارهٔ اتهام احتمالی، محل نگهداری و وضعیت صحی او منتشر نشده است.
بر بنیاد اطلاعات ارائه‌شده از سوی منابع خبری و محلی، نیروهای استخبارات طالبان روز جمعه، دین‌محمد جاوید را همراه با فرزندان وی از خانه‌اش در کابل بازداشت و به مکان نامعلومی منتقل کرده‌اند. گفته می‌شود فرزندان او پس از بازداشت آزاد شده‌اند، اما خود آقای جاوید هم‌چنان در بازداشت به سر میبرد.
تلاش‌های روزنامه برای برقراری تماس با مسوولان و منابع طالبان به‌منظور دریافت توضیح دربارهٔ علت بازداشت و محل نگهداری او، تاکنون نتیجه‌ای در پی نداشته است.
از این‌رو، جزییات مربوط به وضعیت کنونی آقای جاوید و چگونگی روند بازداشت او، به‌طور مستقل قابل تایید نیست.
واکنش چهره‌های فرهنگی
بازداشت دین‌محمد جاوید واکنش شماری از چهره‌های فرهنگی و اجتماعی افغانستان را در پی داشته است.
بتول حیدری؛ نویسنده و فعال حقوق زنان در واکنش به این رویداد، بازداشت او را نگران‌کننده خوانده و از آقای جاوید به‌عنوان یکی از سرمایه‌های انسانی و چهره‌های شاخص فرهنگی و ادبی افغانستان یاد کرده است.
حیدری با اشاره به فعالیت‌های فرهنگی و ادبی او گفته که دین‌محمد جاوید پس از سقوط نظام جمهوری، با وجود امکان ترک افغانستان، در کشور باقی ماند و در کنار مردم زندگی کرد.
او با ابراز امیدواری نسبت به آزادی هرچه زودتر این استاد دانشگاه، از خدمات فرهنگی و اجتماعی او قدردانی کرده است.
روایت‌های غیررسمی دربارهٔ علت بازداشت
در همین حال، برخی منابع محلی مدعی‌اند که بازداشت دین‌محمد جاوید با سخنانی که او در یک محفل خصوصی درون‌هزاره‌گی و درون‌شیعه‌گی مطرح کرده، ارتباط داشته است.
به گفته این منابع، آقای جاوید در آن نشست دربارهٔ فشارها بر شیعیان و بسته‌شدن شماری از مکان‌های مذهبی سخن گفته است. منابع یادشده ادعا می‌کنند که یکی از حاضران در این محفل، که به گفته آنان با استخبارات طالبان همکاری داشته، صدای سخنان او را ضبط کرده و در اختیار این نهاد قرار داده است.
بر بنیاد همین روایت، نیروهای طالبان پس از دریافت فایل صوتی، آقای جاوید را بازداشت کرده و ابتدا به یکی از مراکز استخبارات و سپس به زندان پل چرخی انتقال داده‌اند.
با این حال، این روایت تاکنون از سوی منابع مستقل تایید نشده و اطلاعات قابل اتکایی دربارهٔ اتهام رسمی احتمالی علیه او در دست نیست. هم‌چنین مشخص نیست که آیا انتقال او به زندان پل چرخی واقعیت دارد یا خیر.
بنابراین، ارتباط بازداشت آقای جاوید با سخنان منتسب به او در این نشست، در حال حاضر صرفاً یک ادعای مطرح‌شده از سوی منابع محلی است و نمی‌توان آن را علت قطعی بازداشت دانست.
بازداشت و الزامات حقوق بشری
بازداشت یک فرد و محروم‌کردن او از آزادی، حتا در صورت طرح اتهام کیفری، باید بر مبنای قانون و با رعایت تضمین‌های اساسی حقوقی صورت گیرد. اعلام‌نشدن دلیل بازداشت، نامشخص‌بودن محل نگهداری و نبود اطلاعات دربارهٔ دسترسی فرد بازداشت‌شده به وکیل و مراجع قضایی، پرسش‌های جدی درباره رعایت این تضمین‌ها ایجاد می‌کند.
ماده ۹ اعلامیه جهانی حقوق بشر، بازداشت و توقیف خودسرانه افراد را منع می‌کند. ماده ۱۰ همین اعلامیه بر حق برخورداری از رسیدگی عادلانه و علنی در برابر دادگاه مستقل و بی‌طرف تاکید دارد. هم‌چنین بر اساس ماده ۱۱، هر فرد تا زمانی که جرم او مطابق قانون ثابت نشده باشد، بی‌گناه محسوب می‌شود.
افزون بر این، افغانستان به میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی پیوسته است. این میثاق از اسناد الزام‌آور بین‌المللی در حوزهٔ حقوق بشر به شمار می‌رود.
ماده ۹ این میثاق، حق آزادی و امنیت شخصی را به رسمیت شناخته و بازداشت خودسرانه را منع می‌کند. بر اساس این ماده، هر فرد بازداشت‌شده باید هنگام بازداشت از دلایل آن آگاه شود، در اسرع وقت از اتهامات مطرح‌شده علیه خود اطلاع یابد و امکان بررسی قانونی‌بودن بازداشتش از سوی مرجع قضایی را داشته باشد.
هم‌چنین ماده ۱۰ میثاق بر رفتار انسانی و احترام به کرامت ذاتی تمام افراد محروم از آزادی تاکید می‌کند. ماده ۱۴ نیز حق برخورداری از دادرسی عادلانه، اصل برائت و امکان دسترسی به وکیل و دفاع از خود را تضمین می‌کند.
از سوی دیگر، با توجه به ادعای منابع محلی درباره ارتباط بازداشت آقای جاوید با سخنان او در مورد وضعیت شیعیان و مکان‌های مذهبی، دو حق دیگر نیز در این پرونده اهمیت پیدا می‌کند: آزادی بیان و آزادی مذهب.
ماده ۱۸ میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی، آزادی اندیشه، وجدان و مذهب را تضمین می‌کند و ماده ۱۹ همین سند، حق آزادی عقیده و بیان را به رسمیت می‌شناسد. محدودیت بر این حقوق تنها در شرایط مشخص و با رعایت معیارهای قانونی و ضرورت‌های مقرر در میثاق قابل توجیه است.
از این رو اگر بازداشت این استاد دانشگاه صرفاً به دلیل بیان دیدگاه‌ها و انتقادهای مسالمت‌آمیز او صورت گرفته باشد، چنین اقدامی می‌تواند با تعهدات بین‌المللی حقوق بشری افغانستان در زمینه آزادی بیان و آزادی عقیده در تعارض قرار گیرد. البته برای داوری قطعی درباره این موضوع، روشن‌شدن اتهام رسمی و بررسی مستقل شواهد ضروری است.
ضرورت روشن‌شدن سرنوشت این استاد دانشگاه
در حالی که هنوز اطلاعات مستقلی درباره محل نگهداری، وضعیت جسمی و اتهام احتمالی دین‌محمد جاوید در دست نیست، ادامه بی‌خبری دربارهٔ سرنوشت او بر نگرانی‌ها افزوده است. مشخص‌شدن محل نگهداری، اعلام دلایل قانونی بازداشت و فراهم‌شدن دسترسی او به وکیل و خانواده، از جمله مواردی است که می‌تواند به روشن‌شدن وضعیت این استاد دانشگاه کمک کند.
تا زمان تهیه این گزارش، تلاش‌های روزنامه راه مدنیت برای دریافت توضیحات از مسوولان طالبان بی‌نتیجه مانده است.
فرشته باختری
