گزارش یونسکو از یک بحران عمیق؛ آموزش در افغانستان در آستانهٔ فروپاشی

گزارش جدید یونسکو و یونیسف از وضعیت آموزش در افغانستان نشان می‌دهد که نظام آموزشی کشور در یکی از بحرانی‌ترین مقاطع تاریخ خود قرار دارد؛ بحرانی که نه‌تنها دسترسی میلیون‌ها کودک به آموزش را محدود کرده، بل کیفیت یادگیری، عدالت جنسیتی و آینده سرمایه انسانی افغانستان را نیز به‌شدت تهدید می‌کند.

میلیون‌ها کودک بیرون از مکتب

بر اساس این گزارش، بیش از ۲.۱۳میلیون کودک در سن آموزش ابتدایی در افغانستان از رفتن به مکتب محروم‌اند. حدود ۶۰درصد این کودکان را دختران تشکیل می‌دهند. یونسکو هشدار می‌دهد که فقر، ناامنی، مهاجرت داخلی و محدودیت‌های اجتماعی از عوامل اصلی این محرومیت گسترده هستند.

فقر یادگیری؛ بحران پنهان در مکاتب

حتا کودکانی که به مکتب می‌روند نیز با بحران جدی یادگیری مواجه‌اند. طبق داده‌های رسمی، بیش از ۹۰درصد کودکان ۱۰ساله در افغانستان قادر به خواندن و درک یک متن ساده نیستند. این شاخص که در ادبیات آموزشی «فقر یادگیری» نامیده می‌شود، افغانستان را در میان بدترین وضعیت‌های آموزشی جهان قرار داده است.

ممنوعیت آموزش دختران؛ شکاف عمیق جنسیتی

گزارش یونسکو تاکید می‌کند که حدود ۲.۲میلیون دختر نوجوان به‌دلیل ممنوعیت آموزش متوسطه و عالی از ادامه تحصیل بازمانده‌اند. این ممنوعیت که از سال۲۰۲۱ ادامه دارد، نه‌تنها حق آموزش را نقض می‌کند، بل پیامدهای بلندمدت اقتصادی و اجتماعی برای کشور به‌همراه خواهد داشت. یونسکو هشدار داده که اگر این روند ادامه یابد، تا سال۲۰۳۰ نزدیک به ۴میلیون دختر هرگز وارد دوره متوسطه نخواهند شد.

سطح پایین سواد عمومی

افغانستان هم‌چنان با یکی از پایین‌ترین نرخ‌های سواد در منطقه روبه‌روست. طبق داده‌های مورد استناد یونسکو، نرخ کلی سواد حدود ۳۷درصد برآورد می‌شود؛ این رقم برای مردان حدود ۵۲درصد و برای زنان تنها ۲۷درصد است. این شکاف جنسیتی در سواد، بازتاب مستقیم محدودیت‌های آموزشی و ساختار نابرابر دسترسی به آموزش است.

فروپاشی عملی تحصیلات عالی برای زنان

در بخش آموزش عالی، گزارش نشان می‌دهد که اگرچه تعداد دانشگاه‌ها از نظر کمی تغییر چندانی نکرده، اما ثبت‌نام زنان در دانشگاه‌ها در سال۲۰۲۴ عملا به صفر رسیده است. هم‌زمان، شمار استادان زن دانشگاه‌ها نیز از ۲۵۹۹نفر در سال۲۰۱۹ به ۷۹۴نفر در۲۰۲۴ کاهش یافته؛ کاهشی که زنگ خطر جدی برای کیفیت آموزش عالی محسوب می‌شود.

آموزش فنی و حرفه‌ای؛ رشد نابرابر

در حوزه آموزش فنی و مسلکی (TVET)، تعداد کل دانش‌آموزان نسبت به سال‌های قبل اندکی افزایش یافته، اما این رشد تقریبا به‌طور کامل به پسران اختصاص دارد. بر اساس گزارش یونسکو، مشارکت دختران در این بخش بیش از ۹۵درصد کاهش یافته و عملا حذف شده است.

نیاز گسترده به آموزش اضطراری

یونسکو اعلام کرده که در سال۲۰۲۵ حدود ۸.۹میلیون کودک در افغانستان نیازمند حمایت‌های آموزشی اضطراری هستند؛ از جمله ۸۸۸هزار کودک دارای معلولیت. این رقم نشان‌دهنده ابعاد انسانی بحران آموزش در کشور است، به‌ویژه در مناطق روستایی و آسیب‌پذیر.

زیرساخت‌های فرسوده و مدارس فاقد امکانات

گزارش هم‌چنین از وضعیت نامناسب زیرساخت‌های آموزشی پرده برمی‌دارد. تقریبا نیمی از مکاتب افغانستان فاقد آب آشامیدنی سالم، سرویس بهداشتی یا سیستم گرمایش هستند و بیش از یک‌هزار مکتب به‌دلیل جنگ یا بلایای طبیعی تعطیل باقی مانده‌اند.

در نهایت یافته‌های گزارش «وضعیت آموزش افغانستان۲۰۲۵» نشان می‌دهد که آموزش در این کشور با بحرانی چندبعدی روبه‌روست: محرومیت گسترده از آموزش، افت شدید کیفیت یادگیری، حذف سیستماتیک دختران و فرسایش زیرساخت‌ها. یونسکو هشدار می‌دهد که بدون تغییرات اساسی در سیاست‌ها و تضمین حق آموزش برای همه، افغانستان با نسلی روبه‌رو خواهد شد که از مهارت‌های پایه‌ای، فرصت‌های شغلی و مشارکت اجتماعی محروم می‌ماند.