خبرنگاران افغانستان در کشورهای پاکستان، ایران، ترکیه و هندوستان؛ در معرض تهدید دوم

صدیق‌الله توحیدی؛ فعال رسانه‌ای

پس از سقوط جمهوریت در 15  آگوست 2021 در افغانستان، فروپاشی سکتور رسانه‌یی آغاز گردید. خبرنگاران به عنوان مدافعان آزادی بیان در رأس تهدیدها از سوی گروه طالبان قرار گرفتند و هزاران تن به ویژه زنان خبرنگار بیکار و خانه نشین شدند.

حدود 70 درصد رسانه‌ها در افغانستان مسدود شدند و با فشار، تهدیدهای متعدد امنیتی، شکنجه و سانسور و در مواردی بازداشت، هزاران تن مجبور به ترک کشور و زندگی در تبعید شدند. کشورهای همسایه و نزدیک به افغانستان فرصتی برای در امان ماندن برخی از این افراد از ظلم و فشارهای طالبان شد؛ از جمله پاکستان، ایران، ترکیه و هندوستان که صدها تن از خبرنگاران افغانستان در هر یک از این کشورها زندگی می‌کنند.

در شش ماه نخست سقوط جمهوریت، روند رسیدگی به پرونده‌های پناهجویی این گروه از خبرنگاران به خوبی پیش می‌رفت اما پس از آن و  با گذشت هر روز و عدم دریافت پاسخ برای پرونده‌های مهاجرتی‌شان، این خبرنگاران و کارمندان رسانه‌یی، در معرض تهدید و اخراج از این کشورها نیز قرار گرفتند که نمونه بارز آن بازداشت چندین خبرنگار و کارمند رسانه‌یی در هفته‌های اخیر از پاکستان بوده می‌تواند.

در این گزارش تلاش شده تا بر اساس روایت‌ها و گفتگو با خبرنگاران تبعیدی در کشورهای سوم، چهره واضحی از وضعیت این گروه آسیب‌دیده ارائه شود.

در این گزارش نام افراد بنا بر حساسیت موضوع ذکر نگردیده و برای بازتاب وضعیت، با شماری از آنان از هر کشور گفتگو صورت گرفته است.

پاکستان

این کشور از نخستین روزهای سقوط کشور تاکنون، از جمله‌ میزبانان خبرنگاران افغانستان در تبعید بوده است.

خبرنگاران در این کشور با مشکلات ذیل مواجه هستند:

وضعیت اقامتی

ویزای اقامت اکثر خبرنگاران در این کشور به پایان رسیده و خطر بازداشت، زندانی‌شدن و دیپورت، هر روز آنان را تهدید می‌کند. برخی از این افراد به دلیل ترس از موارد فوق، حتی نمی‌توانند کودکان بیمار خود را به بیمارستان برای درمان ببرند.

وضعیت اقتصادی

بر اساس گفته‌های این خبرنگاران، آنان در نبود کار و نداشتن اجازه این مهم، با مشکلات بد اقتصادی دست و پنجه نرم می‌کنند. یکی از این خبرنگاران که با پنج کودکش در پارک زندگی می‌کند، کودک 8 ساله‌اش به خاطر تهیه‌ شیر برای کودک دیگرش تخم مرغ می‌فروشد. در ضمن او با درآمد خیلی ناچیز، مجبور به انجام کار به صورت پنهانی می‌شود.

وضعیت روانی

به دلیل فشارهای متعدد، این جمع با برخی از اعضای خانواده‌ خود با مشکلاتی همچون: افسردگی، احساس طردشدگی، اضطراب، تغییر رفتار در کودکان خانواده و … مواجه‌اند و تاکنون خدماتی زیر نام روان‌درمانی برای آنان ارائه نشده است.

انتقاد از بی‌توجهی نهادهای حامی

به گفته این خبرنگاران، با وجود فرستادن ایمیل‌های متعدد به بخش سازمان ملل در امور مهاجران یا UNHCR در پاکستان، متاسفانه پاسخی هنوز دریافت نکرده‌اند. در ضمن، نهادهای حامی خبرنگاران در بیرون از آن کشور، جز حمایت چند تن محدود، برای دیگران کاری انجام نداده‌اند.

آنان با انتقاد می‌گویند، در کنار اینکه فرزندان‌شان از آموزش محروم‌اند، با تاسف هیچ حمایت حقوقی و مالی به آدرس آنان صورت نگرفته است، در ضمن برنامه‌یی برای انتقال آنان از این کشور یا تاییدی برای دریافت ویزا وجود ندارد.

خواست‌های فوری

خبرنگاران تبعیدی افغانستان در پاکستان خواستار تمدید ویزای‌شان تا زمان بیرون شدن از این کشور، همکاری در روند انتقال و لابی‌گری برای خبرنگاران در معرض خطر، تلاش برای جذب حمایت‌های مالی برای این گروه، مساعد سازی روند آموزش و پرورش برای کودکان این خبرنگاران تبعیدی و راه‌اندازی برنامه‌های آموزشی برای ادامه فعالیت‌های حرفه‌یی از خواست‌های فوری این خبرنگاران است.

ایران

با گذشت هر روز بر میزان محدودیت بر شهروندان افغانستان از جمله خبرنگاران در ایران افزوده می‌شود، برخی از آنان سخن از حضور در یک سرزمین بی‌قانون می‌زنند و اینکه خود را گم کرده‌اند. این کشور دومین مقصد برای خبرنگاران افغانستان برای در امان ماندن از دست طالبان بوده است.

وضعیت اقامتی

بر اساس برایند مصاحبه‌های صورت‌گرفته، اکثر خبرنگاران افغانستان در ایران، به صورت غیر قانونی زندگی می‌کنند؛ برخی با ویزای موقت و آن هم خیلی نادر به شمار می‌رود. به گفته این خبرنگاران، ترس از بازداشت و اخراج از این کشور هر یک آنان را متاثر ساخته است. آنان نگران‌اند تا مبادا از سوی حکومت ایران بازداشت و به افغانستان فرستاده شوند یا بدون از اعضای خانواده‌شان به کشور بازگردانده شوند، این نگرانی‌ هر روزِ این قشر آسیب‌پذیر است.

وضعیت اقتصادی

با وجود تماس با نهادهای متعدد و سازمان‌های معتبر بین‌المللی، هیچ یک به درخواست آنان پاسخ نداده است. به گفته این خبرنگاران، آنان در ایران تنها هستند و حتی اداره مهاجرت سازمان ملل نیز از ماه‌ها بدین سو به پیام‌های شان پاسخ نداده است. به نقل از این خبرنگاران، بسیاری از خانواده‌ها در آستانه‌ فروپاشی مالی قرار دارند.

وضعیت روانی خبرنگاران

افسردگی، انزوای اجتماعی، اضطراب روز افزون و عدم دسترسی به خدمات روان‌درمانی از مواردی است که خبرنگاران کشور در ایران با آن دست و پنجه نرم می‌کنند.

خبرنگاران زن و وضعیت کودکان

بر اساس پاسخ این خبرنگاران، بانوان خبرنگار در کشورهای سوم از محدودیت‌های چندگانه شکایت دارند: عدم امکان برای ادامه تحصیل، نداشتن اقامت و نبود کار یا امنیت شغلی. کودکان این خبرنگاران هم‌چنان از آموزش و پرورش محروم‌اند، تنها شماری از شهروندان افغانستان با داشتن اسناد معتبر از این فرصت برخوردارند.

خواست‌های فوری

خبرنگاران افغانستان در تبعید در کشورهای سوم، خواستار دریافت کمک مالی برای پیشبرد زندگی روزمره خود می‌باشند، در ضمن خواستار دریافت کمک برای پی‌گیری پرونده‌های معطل‌شده خود هستند. برای بیرون‌رفت از وضعیت بد روانی، پیشنهاد راه‌اندازی برخی برنامه‌های آموزشی و روان‌درمانی را دارند.

ترکیه

سومین کشوری که خبرنگاران کشور برای در امان ماندن از تهدیدهای طالبان با سهولت نسبی ورود، به آن پناه بردند، ترکیه است، کشوری که در روزهای نخست به عنوان پلی برای رفتن به سوی کشورهای امن از جمله اروپا به حساب می‌رفت اما با گذشت هر روز میزان توجه‌ نهادها و کشورهای جهان در بحث پناهجوپذیری، معطوف به دو کشور بالا شد. خبرنگارانی که در این کشور حضور دارند همانند سایر کشورها با مشکلاتی دست و پنجه نرم می‌کنند و امید روزهای نخست‌شان با گذشت اندک زمانی رنگ باخته است.

وضعیت اقامتی

ترکیه نیز همانند سایر کشورها، مشکلات و نابسامانی‌های خود را در مورد خبرنگاران تبعیدی افغانستان دارد. برخی از این افراد با اقامت‌های موقت و برخی دیگر به صورت غیر قانونی به دلیل رد درخواست اقامت‌شان در آنجا زندگی می‌کنند. خبرنگاران با انتظار طولانی‌ای که کشیده‌اند، دیگر باور و امیدی به برخی کشورهای پناهجوپذیر ندارند. برخی از آنان حتا تهدید مستقیم دیپورت را تجربه کرده و با این ترس شب و روز خود را می‌گذرانند.

وضعیت امنیتی

هرچند خبرنگاران کشور در ترکیه از افغانستان دورند، ولی حضور دیپلماتیک گروه حاکم افغانستان در آن کشور، باعث ایجاد فضای ترس شده است. به گفته‌ این خبرنگاران، همکاری ضعیف پولیس و نبود حمایت‌های امنیتی، آسیب‌پذیری خبرنگاران را افزایش داده است.

وضعیت اقتصادی

به گفته‌ خبرنگاران مصاحبه‌شونده، آنان اجازه‌ کار رسمی را نداشته و آنچه برای پیشبرد زندگی روزمره خود انجام می‌دهند عمدتا کارهای سیاه، پروژه‌یی یا غیر رسمی با دستمزدهای کم همراه با ناامنی شغلی است. به دلیل هزینه‌ بالای مسکن در ترکیه و هزینه‌های سنگین درمان در آن کشور، در مواردی توان مراجعه به پزشک را ندارند. در ضمن، به دلیل بلند بودن هزینه‌ آموزش کودکان، توان پرداخت آن را ندارند. برخی از آنان می‌گویند، فرصت کار رسانه‌یی و حضور در استودیو را برای همیشه از دست داده‌اند.

وضعیت روانی

خبرنگاران تبعیدی افغانستان در ترکیه در کنار سایر همکاران خود در کشورهای مختلف دچار اضطراب، افسردگی، ترس از آینده‌ نامعلوم هستند و احساسِ از خودبیگانگی دارند. نبود خدمات روان‌درمانی، وضعیت را برای این گروه دشوار ساخته و با گذشتن زمان به آن افزوده می‌شود.

خواست‌های فوری

بر اساس مصاحبه با این خبرنگاران، آنان خواستار تعیین تکلیف اقامت خود در کشور سوم و لابی‌گری برای دریافت وعده‌ ملاقات در سفارت برخی کشورهای پناهجو/ مهاجرپذیر از سوی نهادهای مددرسان هستند، در نبود کمک‌های مالی، وضعیت اقتصادی این گروه به شدت متاثر شده و در مواردی به دلیل نداشتن سند اقامت، امکان کار قانونی در آن کشور را ندارند. در ضمن، راه‌اندازی برنامه‌های آموزشی و حمایت از وضعیت روانی آنان با برگزاری جلسه‌های سلامت روان، از خواست‌های فوری خبرنگارانِ تبعیدی کشور در ترکیه است.

هند

وضعیت خبرنگاران تبعیدی کشور در هند، در مواردی متفاوت‌تر از سایر کشورها می‌باشد. به نقل از این خبرنگاران، شماری از آنان بین سال‌های ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۵ و پس از آن به دلیل تهدیدهای امنیتی فرار کرده‌اند، اما از یک دهه بدین‌سو، با وضعیت نامعلوم و دور از هر گونه امید به‌سر می‌برند.

وضعیت اقامتی

پرونده‌های شماری از این خبرنگاران از ۷ تا ۱۳ سال بدین‌سو، بدون نتیجه مانده است؛ به گفته‌ آنان مصاحبه‌ها و بررسی‌های اسناد این همکاران رسانه‌یی بارها به تعویق افتاده‌ است. کارت‌هایی که از سوی اداره‌ مهاجرت سازمان ملل دریافت کرده‌اند، وضعیت قانونی مشخصی به آن‌ها نمی‌دهد و این بلاتکلیفی آنان را نه در هند تعریف می‌کند و نه واجد شرایط انتقال به کشور ثالث می‌سازد.

وضعیت امنیتی

به نقل از این خبرنگاران، به دلیل حضور گسترده‌ افراد مرتبط با طالبان و منابع مالی این گروه در دهلی، احساس امنیت خود را از دست داده‌اند. به گونه‌ نمونه می‌توان به حمله بالای یکی از این خبرنگاران به نام سید صبور مهدی اشاره کرد که حدود دو ماه قبل، توسط افراد ناشناس مورد لت‌وکوب قرار گرفت اما پولیس تاکنون در زمینه اقدامی نکرده است. به نقل از این خبرنگاران، روابط نزدیک استخباراتی هند با طالبان، باعث افزایش نگرانی خبرنگاران ضد طالبان در این کشور است.

وضعیت اقتصادی و آموزشی

این گروه از خبرنگاران که در هند برای انسجام بیشتر، یک نهاد غیر رسمی و درون‌گروهی را ساخته‌اند می‌گویند که درآمد رسمی و از آدرس مشخص ندارند، مجبور هستند تا برای هزینه‌های زندگی به صورت پنهانی کار کرده و هیچ نوع حفاظت حقوقی در زمینه وجود ندارد. به دلیل مصرف‌شدن پس‌اندازها، بحران غذایی آنان را تا مرز فروپاشی خانواده‌ها برده است. به گفته خبرنگاران تبعیدی افغانستان در هندوستان، برخی از کودکان آنان در تبعید به دنیا آمده و بزرگ شده‌اند، در ضمن بسیاری از کودکان ترک آموزش کرده و این چشم‌انداز، آینده را برای آنان نزدیک به صفر می‌سازد.

خواست‌ها و نیازهای فوری

خبرنگاران تبعیدی افغانستان در هندوستان، خواستار اولویت‌دهی فوری به پرونده‌های سابق UNHCR استند. برای پیشبرد زندگی خواهان ایجاد برنامه‌ کمک مالی پایدار (کمک کرایه خانه، غذا) هستند. باز نمودن مسیر انتقال خبرنگاران در معرض خطر به یکی از کشورها و راه‌اندازی برنامه‌های روان‌درمانی رایگان از خواست‌های این همکاران رسانه‌یی در هندوستان است.

برایند این پژوهش

بر اساس پاسخ‌های اشتراک‌کنندگان از کشورهای فوق می‌توان گفت: خبرنگاران تبعیدی افغانستان با مشکلات و بحران یکسان اما در اشکال مختلف روبه‌رو هستند. عدم دریافت پاسخ به پرونده‌ها، نبود اسناد معتبر مهاجرتی یا پناهجویی، اقتصاد ضعیف و در مواردی بیداد کردن فقر، نبود امنیت جانی و روانی را می‌توان نتیجه‌ این پژوهش عنوان کرد.

پیشنهادها

۱. نی در تبعید از کشورهای میزبان می‌خواهد تا در این شرایط دشوار با تمدید و صدور اسناد اقامتی درازمدت برای خبرنگاران و کارمندان رسانه‌یی افغانستان، در کنار آنان بایستند.

۲. از اداره‌ مهاجرت سازمان ملل متحد یا UNHCR خواستار روی دست‌گرفتن پرونده‌های مهاجرتی این خبرنگاران و کارمندان رسانه‌یی افغانستان است.

۳. نهادهای بین‌المللی حمایت از آزادی بیان و خبرنگاران با درک شرایط اضطراری ژورنالیستان و کارمندان رسانه‌یی افغانستان، در کنار پی‌گیری پرونده‌های مهاجرتی‌شان، آنان را مورد حمایت مالی نیز قرار داده و از فشار موجود از این آدرس بکاهند.

وضعیت در افغانستان با گذشت هر روز دشوارتر می‌شود. نی در تبعید یک‌بار دیگر از کشورهای میزبان به ویژه پاکستان و ایران می‌خواهد تا از اخراج این قشر آسیب‌پذیر به دلیل تهدیدهایی که متوجه آنان است جلوگیری کنند؛ در صورت اخراج و اتفاق افتادن هر موردی برای این خبرنگاران و کارمندان رسانه‌یی، کشورهای ریپورت‌کننده مسوول خواهند بود.