در تحلیل رویدادهای بزرگ؛ بهویژه جنگها اغلب در دام قضاوتهای مطلق گرفتار میشویم؛ گویا هر پدیدهای یا کاملا خوب است یا کاملا بد، اما واقعیت پیچیدهتر از این دوگانههای ساده است.
اگر بتوانیم برای لحظهای از هیجان و احساس فاصله بگیریم، حتی در میان بحرانیترین رخدادها نیز میتوان نشانههایی برای فهم عمیقتر جوامع و سازوکارهای قدرت یافت.
در همین چارچوب، جنگ ایران با اسراییل و آمریکا فارغ از هرگونه داوری سیاسی میتواند محل تامل و یادگیری باشد.
نخستین نکتهای که از این وضعیت میتوان استخراج کرد، نقش تعیینکننده و بلندمدت تبلیغات است. تبلیغات اگر بهصورت مستمر، هدفمند و در زمانی طولانی اعمال شود، میتواند نهتنها افکار عمومی را جهتدهی کند، بل حتی درک افراد از منافع شخصی و جمعیشان را نیز دگرگون سازد.
این پدیده بهوضوح نشان میدهد که عرصهٔ اصلی بسیاری از منازعات، نه فقط میدانهای نظامی و جنگ، بل ذهن و ادراک انسانهاست. در عین حال، نباید از این نکته غافل شد که ضعفها، خطاهای ساختاری و گاه لجاجت جمهوری اسلامی نیز در فراهمسازی بستر اثرگذاری چنین تبلیغاتی بیتاثیر نبوده است.
دومین نکته، به پیچیدگی بافت اجتماعی و سیاسی جوامع بازمیگردد. برخلاف برخی تحلیلهای سادهانگارانه، هیچ ساختار سیاسی صرفا بر پایهٔ اجبار و سرکوب پایدار نمیماند. جمهوری اسلامی، علاوه بر ساختار قدرت، در لایههایی از جامعه نیز دارای حامیانی است؛ حامیانی که شاید همواره فعال و پرصدا نباشند، اما در بزنگاههای تاریخی نقش خود را نشان میدهند.
این واقعیت زمانی برجستهتر میشود که در شرایطی خاص؛ مانند رویارویی با یک ابرقدرت یا فراهم شدن فرصتهای ظاهری برای تغییر، انتظار بروز اعتراضهای گسترده وجود دارد، اما چنین تحرکی شکل نمیگیرد. سکوت خیابانها در چنین موقعیتهایی را میتوان نشانهای از نوعی همراهی یا دستکم عدم آمادگی برای تغییر پرهزینه دانست.
این دو نکته ما را به یک جمعبندی مهم میرساند: تغییرات پایدار بیش از آنکه از بیرون تحمیل شوند، نیازمند ریشه داشتن در درون جامعهاند.
این موضوع را میتوان در قیاس با وضعیت افغانستان و مواجهه با طالبان نیز مشاهده کرد. طالبان را نمیتوان صرفا پدیدهای تحمیلی یا جدا از بستر اجتماعی دانست که با مداخلهٔ نظامی یا فشار خارجی بهطور کامل از میان برود.
این جریان در طول زمان در بخشهایی از جامعه ریشه دوانده و از ابزارهایی چون آموزش مذهب و جهاد، فرهنگسازی و کنترل اجتماعی برای تثبیت خود بهره برده است.
بر این اساس، مقابله با چنین پدیدهای نیز ناگزیر باید از مسیر روشنگری و آگاهیبخشی عبور کند. همانگونه که طالبان با ایجاد مدارس دینی خاص و محدودسازی آموزش عمومی، در پی شکلدهی به ذهن نسلهای آینده است، هرگونه تلاش برای تغییر نیز باید بر تقویت آموزش، ارتقای آگاهی عمومی و حمایت فرهنگی و اقتصادی از مردم متمرکز باشد.
این مسیر اگرچه زمانبر و دشوار است، اما در مقایسه با راهحلهای صرفا خارجی، از پایداری بیشتری برخوردار خواهد بود.
در این میان، توجه به واقعیتهای اجتماعی و قومی نیز اهمیت اساسی دارد. گفتگو با مردم عادی، بهویژه در میان اقوام پشتون و نشان دادن تاثیرات ملموس شرایط موجود بر زندگی روزمره آنان، میتواند زمینهساز تغییر نگرشها باشد. حتی اگر برخی ساختارها در ظاهر نوعی امتیاز یا برتری ایجاد کنند، در عمل ممکن است کیفیت زندگی، آزادیهای فردی و فرصتهای رشد را بهشدت محدود سازند.
در نهایت نمیتوان از نقش تعیینکنندهٔ زنان در این فرآیند چشمپوشی کرد. تجربه جوامع مختلف نشان داده است که بدون حضور فعال، آگاهانه و مطالبهگر زنان، دستیابی به توسعه و ثبات پایدار امکانپذیر نیست. از این منظر، بیداری و مشارکت زنان؛ از جمله زنان پشتون میتواند یکی از کلیدهای اصلی تغییر در افغانستان باشد.
آنچه گفته شد نه یک نسخهٔ قطعی؛ بل تلاشی برای نگریستن دقیقتر به واقعیتهای پیچیدهٔ جوامع است. شاید بتوان در یک جمله خلاصه کرد: تغییر واقعی نه از مسیر فشارهای بیرونی و یا خارجی؛ بل از میان آگاهی و تحول درونی جوامع شکل میگیرد.
