در سمپوزیم «آزادی بیان افغانستان» مطرح شد: رسانهها باید نقش خود را در «رواداری اجتماعی» جدی بگیرند
راه مدنیت: سمپوزیم «آزادی بیان افغانستان» روز جمعه ۳۰ عقرب/ ۲۱نوامبر از سوی سازمان حمایت از خبرنگاران افغانستان AMSO در برلین برگزار شد؛ برنامهای که در آن وضعیت آزادی بیان، سرنوشت رسانههای تبعیدی مستقل و فشارهای فزاینده بر خبرنگاران داخل و خارج از کشور مورد بررسی قرار گرفت.
در سخنان آغازین، حامد عبیدی، رییس سازمان حمایت از خبرنگاران افغانستان و بنیانگذار آن، تازهترین یافتههای این نهاد را ارایه کرد؛ یافتههایی که بهروشنی از شدت محدودیتها و شکلگیری یک سیاست سیستماتیک برای کنترول رسانهها در افغانستان حکایت دارد.
عبیدی گفت که بر بنیاد دادههای AMSO، رسانههای افغانستان طی چهار سال گذشته با بیش از ۵۵۰ مورد نقض، خشونت و فشار مستقیم روبهرو بودهاند و طالبان دستکم ۲۵ فرمان محدودکننده صادر کردهاند.
او افزود که روزنامهنگاری انتقادی تقریبا حذف شده، زنان عملا از رسانهها کنار زده شده و بسیاری از خبرنگاران برای جلوگیری از بازداشت و شکنجه ناگزیر به کار مخفیانه روی آوردهاند. این ارزیابی، تصویری از یک سیاست رسانهای میدهد که در آن کنترول محتوا، حذف صداهای مستقل و یکدستسازی روایت عمومی هدف اصلی بهنظر میرسد.
در بخش دیگری از سخنان عبیدی، وضعیت خبرنگاران افغان در کشورهای همسایه مثل پاکستان، ایران تا هند و ترکیه بهعنوان یکی از پیامدهای بیرونی همین سیاستها مطرح شد.
عبیدی این وضعیت را «پیچیده و پرخطر» توصیف کرد؛ خبرنگارانی که بدون اسناد قانونی، زیر فشارهای امنیتی و در معرض اخراج اجباری زندگی میکنند. درخواست او از جامعه جهانی برای فراهمسازی ویزاهای بشردوستانه و جلوگیری از اخراج خبرنگاران، اشارهای بود به خلاهای جدی در حمایت بینالمللی و پیامدهای گستردهٔ سرکوب رسانهای در داخل افغانستان.
به دنبال آن، پیام تصویری ریچارد بنت، گزارشگر ویژه سازمان ملل نیز بُعد دیگری از این وضعیت را برجسته ساخت.
او محدودیت سیستماتیک آزادی بیان در افغانستان را تایید کرد و نقش رسانههای تبعیدی در مستندسازی وضعیت حقوق بشری را «ملی و انسانی» خواند.
بنت تاکید کرد که صدای خبرنگاران افغان؛ بهویژه زنان در شرایط کنونی نیازمند حمایت بینالمللی است.
این موضعگیری بار دیگر اهمیت رسانههای مستقل بیرون از کشور را بهعنوان تنها کانالهای بازتابدهندهٔ واقعیتهای میدانی برجسته کرد؛ رسانههایی که در عین حال با کاهش شدید منابع مالی و خطر توقف فعالیت روبهرو هستند.
در پنل دوم این سمپوزیم سنجر سهیل؛ بنیانگذار روزنامه ۸صبح به تجربهٔ روزنامهنگاری افغانستان پرداخت و گفت که ساختار رسانهای کشور در گذشته بیشتر دولتی بوده و فضای لازم برای تقویت روزنامهنگاری مستقل در دو دهه گذشته نیز شکل نگرفته و قوام نیافته است.
او در بخش دیگر از سخنانش گفت که رسانهها ناخواسته فضایی به طالبان دادهاند و تاکید کرد که دادن پلتفرم به طالبان، اخلاقی نیست.
سهیل خواستار تمرکز رسانهها بر مستندسازی نقضها و جنایات طالبان شد؛ رویکردی که از نگاه او همسو با مسوولیت حرفهای روزنامهنگاران در شرایط حذف و سانسور است.
در بخش پرسش و پاسخ این برنامه، عبدالبصیر مصباح استاد دانشگاه و مدیر مسوول رسانه پل سرخ بر رعایت کدهای اخلاقی مثل شرافت حرفهای، صلحمحوری، رازداری و توازن نیز تاکید کرد.
به باور وی، در مسوده اخلاقی کدهای ارایهشده در این برنامه باید شرافت حرفهای، رازداری، صلحمحوری و توازن اضافه شود.
او با اشاره به اینکه در شرایط فعلی رسانههای تبعیدی قبل از همه به ارزش صلحمحوری ضرورت دارند، افزود: متاسفانه برخی از خبرنگاران در فضای رسانهای تبعیدی، شان روزنامهنگاری را در نظر نمیگیرند و در میان منافع شخصی و سیاسی و اصول حرفهای تمیز قایل نمیشوند.
به گفته مصباح، از سوی دیگر با توجه به شرایط حساس افغانستان برای منابع خبری، رازداری و حفظ هویت منابع برای خبرنگاران یک اصل مهم است که باید رعایت شود.
سهیل در پاسخ به این پیشنهادها گفت که صلحمحوری در شرایط کنونی اهمیت ویژه دارد و رسانهها باید نقش خود را در تقویت رواداری اجتماعی ایفا کنند.
او افزود که فضای رسانههای اجتماعی افغانستان آکنده از نفرت است و در حالیکه بخشی از جامعه از حقوق اساسی محروم است، گفتمان عمومی در رسانههای اجتماعی به سمت شکافهای زبانی و قومی میرود.
این نگرانی بازتابی از اثر دوگانهٔ سیاستهای رسانهای طالبان است: از یکسو خاموشسازی رسانههای مستقل و از سوی دیگر گسترش فضای تنش و خشونت در گفتار عمومی.
گفتنی است که سمپوزیم برلین نشان داد سیاستهای رسانهای طالبان تنها مجموعهای از محدودیتها نیست؛ بل رویکردی هدفمند برای کنترول کامل فضای اطلاعرسانی است؛ رویکردی که پیامدهای آن هم بر خبرنگاران داخل کشور آشکار است و هم بر رسانهها و خبرنگاران تبعیدی. در چنین وضعی، تداوم فعالیت رسانههای تبعیدی مستقل چه در داخل و چه خارج بیش از هر زمان دیگر وابسته به حمایت بینالمللی، تقویت ظرفیتهای فنی و حفظ استندردهای حرفهای در گزارشگری است.
