«در سایهٔ خامنهای»؛ یکی وفادار به استمرار، دیگری شاید حامل ایدهٔ اصلاح
در حالی که رضا پهلوی در فرانسه خواستار گذار از جمهوری اسلامی است، تهران پشت درهای بسته در اندیشهٔ جانشینی خامنهای است
در شرایطی که رضا پهلوی، فرزند آخرین شاه ایران، در سفر اخیرش به پاریس بار دیگر از «گذار از جمهوری اسلامی» سخن گفت و خواستار شکلگیری یک نظام مبتنی بر «ارادهٔ آزاد مردم» شد، در داخل ایران گفتگوهای پشت پردهای میان چهرههای ارشد نظام در جریان است که بر سر آیندهٔ یکی از مهمترین مقامهای سیاسی و دینی کشور میچرخد: جانشین آیتالله علی خامنهای.
منابع آگاه به رویترز گفتهاند که روند بررسی گزینههای رهبری وارد مرحلهای «جدیتر و فوریتر» شده است. یک کمیتهٔ سهنفره از روحانیون بلندپایه که دو سال پیش با دستور مستقیم خامنهای تشکیل شده بود، پس از حملات اخیر اسراییل به ایران و تهدید مستقیم جان او از سوی دونالد ترامپ، برنامهریزیهای خود را تسریع کرده است.
خامنهای، رهبر ۸۶سالهٔ جمهوری اسلامی، هماکنون در مکانی مخفی در حفاظت کامل یگان «ولی امر» قرار دارد. منابع امنیتی میگویند او در جریان کامل گفتگوها قرار دارد و تصمیم نهایی در مورد جانشینیاش، اگرچه رسمی نشده، اما تحت نظارت خود او در حال تکوین است.
رقابت پنهان دو میراثدار: مجتبی خامنهای و حسن خمینی
در میان گزینههای مطرح، دو چهره بهعنوان پیشتاز در رقابت شناخته میشوند: مجتبی خامنهای پسر رهبر فعلی و حسن خمینی، نوهٔ بنیانگذار جمهوری اسلامی.
مجتبی خامنهای، روحانی میانرتبهٔ حوزهٔ قم و شخصیت بانفوذ پشت پرده، اگرچه هرگز منصب رسمی نداشته، اما سالهاست نقش دروازهبان ورود به بیت رهبری را ایفا میکند. دیدگاههای سیاسی او بهشدت همسو با پدرش توصیف میشود: از سرکوب مخالفان گرفته تا ایستادگی در برابر غرب. وزارت خزانهداری آمریکا او را در سال۲۰۱۹ بهدلیل همین نفوذ غیررسمی تحریم کرد.
در نقطهٔ مقابل، حسن خمینی با شجرهٔ خانوادگی ممتاز و ارتباطات قوی با جناح اصلاحطلبان، گزینهای متفاوت ارائه میدهد. او که از احترام نهادهای دینی و حتا بخشهایی از سپاه نیز برخوردار است، در هفتهٔ گذشته با لحنی وفادارانه خطاب به رهبر جمهوری اسلامی گفت که «در هر صحنهای آمادهٔ خدمت» است.
به باور ناظران، جناحهایی در درون نظام به حسن خمینی بهعنوان چهرهای نگاه میکنند که میتواند در عین حفظ ساختار نظام، مسیری نرمتر در سیاست داخلی و خارجی پیش گیرد و از بروز شکافهای اجتماعی یا تنشهای جهانی جلوگیری کند.
توازن دشوار: آشتی با جامعه یا استمرار اقتدار امنیتی؟
در حالی که جناحهای تندرو همچنان از ایدهٔ تداوم اقتدار خامنهایگونه حمایت میکنند، برخی منابع به رویترز گفتهاند که نگرانیهای فزایندهای دربارهٔ خطر شورش داخلی، تحریمهای فزاینده و حتا فروپاشی در صورت ادامهٔ وضعیت موجود وجود دارد.
به نوشتهٔ رویترز، علی واعظ، تحلیلگر ارشد «گروه بینالمللی بحران»، هشدار داده است که جمهوری اسلامی، چه بماند چه برود، دیگر همان جمهوری اسلامی سالهای گذشته نخواهد بود. بهگفتهٔ او، شاید نظام نیاز داشته باشد کسی را برگزیند که «گذار تدریجی به سمت نظم نو را ممکن سازد.»
از نظر حقوقی، جانشین رهبری باید توسط «مجلس خبرگان» انتخاب شود، اما از آنجا که صلاحیت نامزدهای این نهاد توسط شورای نگهبان تحت کنترول رهبری تایید میشود، عملا ساختار نظام در انتصاب رهبر جدید نقش مستقیم دارد. پیشتر، در سال۲۰۱۶، حسن خمینی با حکم شورای نگهبان از نامزدی برای مجلس خبرگان بازماند؛ تصمیمی که نشانهای از نگرانی حاکمیت از محبوبیت او در میان مردم و روحانیون تلقی شد.
چشماندازی مبهم
با کشتهشدن چهرههایی چون ابراهیم رییسی و نبود محمود هاشمی شاهرودی و اکبر هاشمی رفسنجانی و همینطور کنار رفتن دیگرانی همچون صادق لاریجانی، فهرست گزینهها محدود شده است. برخی نام آیتالله علیرضا اعرافی را نیز مطرح میکنند، اما بهنظر میرسد رقابت اصلی میان دو میراثدار انقلاب در جریان است: یکی وفادار به استمرار، دیگری شاید حامل ایدهٔ اصلاح.
در فضای منطقهای پرتلاطم و در حالی که اپوزیسیون برونمرزی چون رضا پهلوی نیز برای ایجاد آلترناتیو تلاش میکند، آیندهٔ رهبری در ایران به نقطهای حساس رسیده است. از تهران تا پاریس، از قم تا واشنگتن، نگاهها به این پرسش دوخته شده است: پس از خامنهای چه خواهد شد؟
منیژه ایثاری
یادداشت: اطلاعات این گزارش برگرفته از گزارش اختصاصی رویترز به زبان انگلیسی میباشد که با بازنویسی و تنظیم مجدد ارایه شده است.
