در تازهترین هشدار بیسابقه از تریبون شورای حقوق بشر سازمان ملل، ولکر تُرک؛ کمیشنر عالی حقوق بشر وضعیت افغانستان را «گورستان حقوق بشر» توصیف کرد؛ تعبیری تند، صریح و کمسابقه که عمق بحران انسانی، حقوقی و اخلاقی در کشور را بهروشنی نمایان میکند.
این سخنرانی در چارچوب «گفتگوی تعاملی تقویتشده درباره افغانستان» در شصتویکمین نشست شورای حقوق بشر در جنوا ایراد شد؛ جایی که افغانستان نه بهعنوان یک بحران مقطعی، بل بهمثابه نمونهای از فروپاشی سیستماتیک حقوق بشر به تصویر کشیده شد.
🔸️زنستیزی نهادینه؛ آپارتاید جنسیتی بهجای قانون
کمیسر عالی حقوق بشر تاکيد کرد که آنچه امروز بر زنان و دختران افغانستان میگذرد، تبعیض جنسیتی صرف نیست، بل به سطح «آزار و تعقیب سیستماتیک» و «آپارتاید جنسیتی» رسیده است.
به گفته او، ساختار حاکم عملا حضور زنان را در حیات عمومی جرمانگاری کرده است:
محرومیت از آموزش متوسطه و عالی، حذف از بازار کار، محدودیت شدید در رفتوآمد، دسترسی به خدمات درمانی و حذف از فضای مدنی.
بهگفته ترک، این سیاستها نه تصادفی؛ بل در قالب فرمانها و قوانین جدید نهادینه شدهاند؛ قوانینی که با تعهدات بینالمللی افغانستان آشکارا در تضادند.
🔸️قانونیسازی خشونت؛ از اعدام تا شلاق
یکی از نگرانکنندهترین بخشهای این بیانیه به فرمان تازه رهبر طالبان بازمیگردد؛ فرمانی که دامنه جرایم مستوجب اعدام را گسترش میدهد و مجازاتهای بدنی، حتا در محیط خانه را مشروعیت میبخشد.
این فرمان بهگفته وی، عملا خشونت علیه زنان و کودکان را قانونی میکند و همزمان انتقاد از حاکمیت de facto را جرمانگاری کرده و آزادی بیان و تجمع را بهطور کامل نقض میکند. اعدامهای علنی همچنان ادامه دارند؛ اقدامی که از نگاه حقوق بینالملل، نقض آشکار حق حیات محسوب میشود.
🔸️خفگی رسانهها و خاموشی اجباری
رسانههای افغانستان تحت سانسور شدید و فشار مالی، اجازه پخش موسیقی، نمایشهای نمایشی یا هر محتوایی را ندارند که با قرائت حاکمان از شریعت در تضاد باشد. زنان خبرنگار، بهگفته ترک، با «موانعی تقریبا غیرقابل عبور» روبهرو هستند.
نمونهای تکاندهنده، قطع سراسری ارتباطات بهمدت ۴۸ ساعت در سال گذشته بود؛ اقدامی که خدمات درمانی، اورژانس، هوانوردی و نظام بانکی را مختل کرد و در مواردی پیامدهای مرگبار داشت.
🔸️فقر، زلزله و فروپاشی معیشت
در کنار سرکوب حقوقی، افغانستان با بحرانی عمیق در معیشت نیز روبهروست. میلیونها نفر از حق دسترسی به غذا، آب سالم، آموزش و درمان محروماند.
دو زمینلرزه ویرانگر در اواخر ۲۰۲۵ و کاهش شدید کمکهای بشردوستانه، این وضعیت را وخیمتر کرده است. برنامه جهانی غذا هشدار داده که بهدلیل کمبود بودجه، سهچهارم کودکان دچار سوءتغذیه حاد از کمک محروم میمانند.
🔸️بازگشت اجباری؛ نقض اصل «عدم بازگرداندن»
بخش مهم دیگری از این گزارش به بازگرداندن اجباری پناهجویان افغان از کشورهای همسایه، بهویژه پاکستان و ایران اختصاص داشت. تُرک با استناد به گزارش مشترک دفتر حقوق بشر سازمان ملل و یوناما هشدار داد که بسیاری از بازگشتکنندگان، بهویژه نظامیان و کارمندان دولت پیشین با بازداشت، شکنجه و حتا قتل روبهرو شدهاند.
او از کشورها خواست بدون بررسی فردبهفرد شرایط پناهجویان، دست به اخراج نزنند؛ چرا که این اقدام ناقض اصل بنیادین «عدم بازگرداندن» در حقوق بینالملل است.
🔸️جنگ در مرزها؛ قربانیان غیرنظامی
کمیشنر عالی حقوق بشر همچنین از افزایش تلفات غیرنظامیان در درگیریهای مرزی با پاکستان ابراز نگرانی کرد. تنها در سه ماه پایانی ۲۰۲۵ دهها غیرنظامی کشته و صدها نفر زخمی شدهاند.
بهگفته او، راهحل این بحران گفتگوی سیاسی است نه تشدید خشونت نظامی.
🔸️پنج مطالبه صریح از حاکمان افغانستان
تُرک در پایان پنج مطالبه روشن مطرح کرد:
۱. لغو تمام سیاستهای تبعیضآمیز علیه زنان و بازگشایی آموزش و اشتغال
۲. توقف فوری اعدامها و مجازاتهای بدنی
۳. پایان بازداشتهای خودسرانه و تضمین دادرسی عادلانه
۴. دسترسی کامل و امن کمکهای بشردوستانه
۵. رفع سانسور و تضمین آزادی رسانهها
🔸️مسوولیت جهانی؛ فراتر از افغانستان
او با اشاره به صدور قرار بازداشت از سوی دیوان کیفری بینالمللی و تلاش برای تعریف «آپارتاید جنسیتی» بهعنوان جرم بینالمللی تاکيد کرد که افغانستان آزمونی برای وجدان جامعه جهانی است.
بهگفته تُرک، هیچ تعامل سیاسی یا اقتصادی با حاکمان افغانستان نباید بدون محوریت حقوق بشر انجام شود؛ چرا که تنها مسیر صلح پایدار، احترام به کرامت انسانی همه افغانهاست.
